Çocukta Belirsizliğe Karşı Tahammül Gücü Nasıl Geliştirilir?

Image Description
Dr. Hasan Said Tortop 173   -   19-08-2020
Paylaş:

Yaratıcı düşünme özelliği yüksek olan insanların özellikleri arasındadır, belirsizliğe tahammül göstermek. 

 

                                                                                        ***

 

Hatırlıyorum sene 2001 ve ben doğuda asker öğretmenlik yapıyorum. Baya yüksek bir rakımda iki köyün birleştiği bir yerdeyim. İki köy deyince de 4500-5000 nüfus var. Kış zamanı ben lojmanda yalnızım. Bir gün öğrencimin abisi hocam gelmek ister misin yakın bir köye gitmem gerekiyor, dedi. Tamam dedim. Çıktık yola karların içinde. Yağmıyordu. Ancak başladı kar yağmaya. O anı hiç unutmuyorum. Bir anda yönün neresi olduğunu anlamıyorsunuz. Şu an hatırlıyorum ama çok korku ile değil. Yanımdaki kişinin nasıl yapıp edip, o durumdan bizi çıkardığını anlamamıştım. Belki tecrübeydi, belki de şans ya da sabırla bir şeyi denemek. 

 

                                                                                          ***

 

Sizin de hayatınızda benzer örnekler çokça olmuştur. Karar vermeniz ya da vermeyi ertelemeniz, o kadar önemlidir ki gelecek için. Hani ilkokulda bize denklem kurmayı öğretmişti öğretmeniz. Bu duvarın alanı, bu ise harcanan boya… iki değişken var. Bir tane daha koy yanına üç değişken var. Değişken arttıkça belirsizlik artıyor. Bilim tarihi dersine girerken ilginç bir konu gelmişti. Newtonun genel çekim yasaları o kadar sihirliydi ki, keşfetmediğiniz bir gezegenin nerede olabileceğini çıkarabiliyordunuz. Çünkü o gezegenin yörüngesine etki edebilecek değişkenler sınırlıydı. Sonraları bazı problemler gelişti. bir uydusu olan gezegenlerde uydunun hareketinin de belirlenmesinde sorun yoktu ama uydu sayısı artıkça değişken artıyor, uydunun yörüngesinin tayin etmek zorlaşıyordu. Bu zor çabalamalar bugün “analiz” diye bilinen matematiğin bir alt alanını oluşturdu. Sonraları matris konularının ne işe yaradığını merak ettiğimde işte bu çok değişkenlerin olması durumunda çözümler sunması için olduğunu öğrendim. 

 

                                                                                             ***

 

Fen bilimleri ve matematik bilimi artık işleri “Matlab” gibi yazılımları kullanarak çözüyor. Ama sosyal bilimler o kadar da rahat değil. Bir çok dinamiğin ve birbirinden farklı olan, devreye girerek ne gibi sonuçlar ortaya koyacağını formülize etmek ya da edebilmek hiç de kolay değil. O yüzden toplum bilimi ve psikoloji, davranışların açıklamasına yönelik bir çok kuramla yoluna devam ediyor. Ama bence çoğu zaman kendini kandırıyor. Öyle plastik gibi her yere esneyen, yerleşen, oturan kuramların da teste tabi tutulamama özellikleri de bilimsellik kaygısını da artıyor. Yani güvenilir değil diyebiliriz. 

 

Belirsizlik öyle acınacak hale sokmuş ki insanı zamanında, burçlar, fallar gibi bir çok şeyle belirsizliği azaltmak için çabalamışlar. Boşa zaman olduğunu söylememe gerek yok. 

 

                                                                                            ***

Belirsizliğe tahammül gösterebilmek aslında bilgeliğin de bir özelliğidir. Bilge kişilerin geleceğe yönelik tahminleri de aldıkları pozisyonlar da oldukça yerindedir. Peki bunu nasıl başarıyorlar? 

 

İşte bu konunun bilimsel olarak derinlemesine incelenmesi konusunda epey bir zaman var sanırım. Çünkü, psikolojinin ilgilendiği bir saha olan bilgelik (wisdom) uzun zamandır, deneysel ve bilişsel psikolojinin ilgilendiği bir alan olmamış. Ancak en incelediğim Ardelt’in birçok bileşenle üç boyutta incelemeye çalıştığı bilgelik ölçeği artık bu sahanın biraz daha genişlemesine ve derinleşmesine yol açacak gibi gözüküyor. Bilgeliği alt bileşenleriyle tanımlamak ve bunlar üzerinde çalışmalara ağırlık vermek dediğim gibi biraz zaman alabilir. Ancak bizim hem birey olarak hem de aile olarak çocuklarımızın bilgelik yönünün gelişmesine destek vermemiz gerekiyor. Bu tartışmayı “Okullar neden bilgelik öğretmiyor?” ile başlatan profesör Sternberg aslında eğitimden istenenin bilgelik olması gerektiğini vurgulamak istiyor. 

 

Benzer konular Marshmallow Testi adlı kitapta da ele alınmaktadır. Kahneman’ın Nobel ödülünü bir psikolog olarak ekonomiden alması, aslında tüm dünyayı ilgilendiren ekonomik aktivitelerimizdeki kararlarda nelerin etki ettiğini betimlemesi açısından oldukça mühimdir. Kitapta çok güzel örneklerle irade kontrolünün önemine yer verilmiştir. Belirsizliğin arttığı, duyguların baskılandığı dönemlerde irade kontrolünün nasıl çalıştığı kuramsal ve bilimsel olarak desteklenerek açıklanmıştır. Kitabın zevkli dünyasındaki seyahatinize spoiler atmayacağım. Bizi ilgilendiren kısım irade kontrolünde kritik dönemin okulöncesi dönem oluşudur. Bu ise bizim belirsizliğe karşı tahammül eğitimlerimizde hangi döneme önem vermemiz gerektiğini göstermektedir. 

 

Peki eğitimler nasıl olacak ?

 

Eğitimin doğuştan getirdiklerimizin üzerine koymak olduğu şekline bir farklı tanımı yapmak istiyorum. Örneğiniz mizacınızda acelecilik ve sabırsızlık var. Bunu yakın akrabalarınıza bakarak kimden geldiğini görebilirsiniz. Ancak bu özelliğin değişimine yönelik ne koyduysanız o sizin eğitim olarak yaptığınızdır. Sizdeki bu mizaç özelliğinin benzeri olan akrabalarınızın hayatta yaptıkları hataları anlata anlata bitiremezsiniz. Ancak siz ya da çocuğunuzda bunun benzeri özellikler nasıl değişime uğratılarak hayatınızın kalitesi artacaktır. Bunun için ailelerin öncelikle kendi değişim ve gelişim programlarına başlamaları gerekiyor. Kendinize uygulayarak etkisini gördüğünüz uygulamaların çocuklarınızda dolaylı etkisini fark edebilirsiniz. Şimdi belirsizliğe karşı tahammül yönüyle ilgili neler yapılabilir onlara bakalım. 

 

Oyunları kullanın

Çocukluk döneminde davranış değişikliğinin meydana getirilmesinde en önemli araç “oyun” dur. Oyun zevklidir, eğlencelidir. Çocuğun benliğine zarar vermeden davranış değişikliği gerçekleşebilir. Oyun tasarlamayı öğrenin, zor değil. Bir eğitime de gitmenize gerek yok. Evde herhangi bir görevi oyun haline getirebilirsiniz. Belli oyun kuralları koyunuz, bazı değişkenleri sınırlayınız işte bu kadar basit. Asıl zor olan ise tasarladığınız oyunda geliştirmeyi düşündüğünüz özelliği nasıl oyunun içine gömeceğinizdir. Bunun için biraz fikir kuluçkasına ihtiyacını olabilir. Ama faydasını çok görürsünüz. 

 

Filmleri kullanın 

Filmlerde öyle sahneler vardır ki, tam da gelişmesini istediğiniz özellik filmin kahramanında vardır (ya da tam tersi yoktu ve sonuçları da çok acıdır) ve çok güzel örnek sahneleri içerir. Önceden sahneyi izleyiniz, tartışma soruları için hazırlık yapınız, tartışma sonrası sloganlar, özlü sözler neler olabilir düşününüz. Alın size film terapi. 

 

Hikaye ya da masalları kullanın

Hikayeler ve masallar, çocukluk dönemimin yaratıcılık geliştirme ustalarıdır. Bu ustalara müracaat etmeyecek miyiz? Elbette edeceğiz. İlgili kitapları bulma zaman alabilir. Bunu azaltmak istiyor musunuz? O zaman çocuk edebiyatına merak salın biraz. Evlenmeden önce başlayabilirsiniz. Okuduğunuz kitaplarda notlar alın. Çocukta gelişmesini istediğiniz karakter özelliğine yönelik laboratuvarınız deney takımlarını oluşturun. Çok zevkli bir süreç bu. 

 

Kendi yaşadığınız durumlar üzerinden model olun

Hayatımız öyle güzel bir değişim ve eğitim ortamı ki, bunu bir kullanabilsek keşke. Öfkemizi kontrol etmemiz için bir sürü gerçek olgu ile karşılaşırız, ancak kaçında başarılı olmak için çabalarız. Yine belirsizliğin arttığı durumlarla karşılaştığımız öyle dönemler olur ki, bu dönemdeki refleksimizi, bilince tekrar getirme, ardından bunun sosyal öğrenme aracı olarak çocuğumuz için kullanmak için planlamalar yapmak elimizde. Başarabilir miyiz? Elbette başarabiliriz. İnanın bu diğer bütün araçlardan daha etkili bir eğitim yöntemi. Deneyin isterseniz. Sonuçlarına bakın. 

 

Önemli kişilerin hayatlarından örnekleri kullanın 

Yeteneğin gelişimi, yetenekli kişileri örnek alarak olur. Olgular aynı olmayabilir ama sadece zarf değişmiştir, mazruf aynıdır. Çocuğunuzu liderlik ve bilgelik yönlerinin inşası için önemli bilge insan arşiviniz yok mu ? Büyük eksiklik bence, çok önemli çünkü. Çocuk bazı özelliklerin yapılabilir olduğunu, onu yapanları bilerek zihninde realize olma ihtimalini artırır. Bu bir fantastik bir şey değil, yaşanmış bir durumdur, diyebilmeliyiz. Burada dikkat edilmesi gereken şey ise sadece bir yönlü ideolojik seçilimin yapılmasıdır. Bu konuda esnek olmanız, çocukta gelişmesi arzu edilen özelliğe odaklanılmasının kolaylaşmasını sağlayacaktır. 

 

                                                                                                  ***

 

Şimdi de gerçekten belirsizliğin arttığı ve kararların zor verilebileceği bir dönemden geçiyoruz. Pandeminin başlarında o kadar fazlaydı belirsizlik, ekonomiden bir çok alana kadar karar alıcıların ve bizlerin önünde daha önce hiç karşılaşmadığımız bir olgu tüm getirdiği belirsizliklerle arzı endam etti. Hadi dedi buyrun, ya tahammül edin ya da sabırsızca hareket edin. Karar sizin dedi. Bu tür eğitimlerden ve deneyimlerden geçen kişiler için bile zor olan bu durum, müthiş bir indikatördü. Umarım belirsizliklere tahammül gücümüzün gelişmesi artar, çocuklarımızın da aynı şekilde. Bizdeki eksikler onlarda olmasın…

 

Doç.Dr. Hasan Said Tortop

Kaynak
Mischel, W. (2016). Marsmallow testi otokontrolde ustalaşmak. İstanbul: Pegasus Tortop, H.S. (2018). Yaratıcı Anneye Sihirli Notlar. İstanbul: Genç Bilge Tortop, H.S. (2020). Üstün Zekalı Çocuğu Yetiştirmek: Güncel Problemler I. İstanbul: Genç Bilge
Paylaş:
Image Description
Dr. Hasan Said Tortop Tarafından yazılmıştır

Doç.Dr. Hasan Said TORTOP Hasan Said TORTOP, yüksek lisans ve doktora çalışmalarını bilim eğitimi üzerine yapmıştır. Akademisyenliğe geçişi (2012) öncesi Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı okullarda fen bilimleri öğretmeni olarak çalışmıştır. Bunun son üç senesi üstün/özel yetenekli öğrencilerin eğitim gördüğü Bilim ve Sanat Merkezlerinde olmuştur.2012 yılında akademisyenliğe Bülent Ecevit Üniversitesi’nde (Zonguldak) başlamıştır. 2013 yılında Üstün Zekâlılar Eğitimi alanında Türkiye’deki ikinci dergiyi “Üstün Yetenekliler Eğitimi Araştırmaları Dergisi (UYAD) kurmuş ve editörlüğünü 2017 yılına kadar yapmıştır. Bunun yanında 2013 yılında Journal of Gifted Education and Creativity (http://dergipark.gov.tr/jgedc) ve Journal fort he Education of Gifted Young Scientists (JEGYS) (http://dergipark.gov.tr/jegys) dergilerini kurmuş ve halen editörlüklerini yapmaktadır. Bu dergilerden JEGYS uluslararası bir dergi olup SCOPUS indeksinde taranmaktadır. 2013 tarihinde özel yetenekli çocukların eğitimi için Özel Eğitim Hizmetleri Araştırma ve Uygulama Merkezi’ni kurmuştur. Bu merkez bünyesinde Türkiye’deki özgün iki programdan biri olan Üstün Yetenekliler Üniversite Köprüsü Eğitim Programı (ÜYÜKEP) Modeli’ni hayata geçirmiştir. 2017-2019 yılları arasında İstanbul Aydın Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nde Özel Eğitim Bölüm Başkanlığı ve Özel Yetenekliler Eğitimi Anabilim Dalı Başkanlığı yapmıştır. Halen İstanbul Esenyurt Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Çocuk Gelişimi Bölümü öğretim üyesidir. 2015 yılında Genç Bilge Yayıncılık şirketini kurmuştur. “Üstün Zekâlılar Eğitimde Farklılaştırılmış Öğretim Müfredat Farklılaştırma Modelleri”, “Üstün Yetenekliler Üniversite Köprüsü Eğitim Programı ÜYÜKEP Modeli” ve “Bilgin ve İlgin Bilimsel Araştırma Projesi Yapıyor”, “Yaratıcı Anneye Sihirli Notlar” adlı kitapları gibi 10 kitap yayınlanmıştır. Bu zamana kadar 40 a yakın ulusal ve uluslararası makalesi yayınlanmış, 10 a yakın proje yürütücülüğü yapmıştır. Üstün yeteneklilerin eğitimi ile ilgili Milli Eğitim Bakanlığı dahil yaklaşık 1500 öğretmen eğitim vermiştir. Çalışma alanları; üstün/özel yetenekliler eğitimi, farklılaştırılmış öğretim, bilim eğitimi, psikoloji şeklindedir.

0 Yorumlar

    Bu yazıya yorum yapabilirsiniz